As prácticas punitivas, restaurativas e transformativas representan tres enfoques distintos para xestionar conflitos, comportamentos disruptivos e violacións de normas, principalmente en contornas comunitarias, escolares e xudiciais.
1. Prácticas Punitivas
Céntrase no castigo como resposta á infracción dunha norma. O seu obxectivo é establecer culpabilidade e aplicar unha sanción proporcional ao dano causado, buscando a miúdo «causar dor» ou retribución.
⚠️ É un proceso adversarial onde o ofensor adoita ter unha participación pasiva e a vítima é periférica. Enfócase no pasado.
2. Prácticas Restaurativas
Baséase en reparar o dano causado e restaurar os vínculos rotos, promovendo a responsabilidade activa. O seu obxectivo é «sandar» as relacións e abordar as necesidades de todas as partes (vítima, ofensor e comunidade).
🌱 Utiliza ferramentas como o diálogo restaurativo e os círculos de paz. Fomenta a participación, a empatía e a reparación do dano.
3. Prácticas Transformativas
Vai un paso máis aló da reparación, buscando modificar ou reformar as estruturas, sistemas e condicións sociais que contribuíron á comisión do delito ou conflito.
O seu obxectivo é transformar a comunidade e as súas causas raíz para previr futuros conflitos, non só resolver o actual.
✨ Analiza as causas subxacentes (desigualdade, falta de recursos, etc.) e empodera á comunidade para o cambio estrutural.
Os 3 Conceptos Clave
Centrándonos nas prácticas restaurativas, estas redúcense a tres piares fundamentais para o proceso de sanación:
Recoñecemento
Aceptar de forma consciente o dano causado.
Responsabilidade
Asumir as consecuencias reais das propias accións.
Reparación
Actuar de maneira proactiva para emendar o impacto.
Tipoloxía das Prácticas Restaurativas
Hai dous tipos de prácticas restaurativas: as informais, que poden ser Preguntas ou Declaracións Afectivas ou tamén pequenas Reunións Espontáneas. Pola súa banda, as formais son Círculos Restaurativos, Reunións Restaurativas ou Conferencias Restaurativas.
Preguntas ou Declaracións Afectivas (Informais):
Son respostas rápidas a comportamentos diarios. As preguntas (ex. «Que pasou?», «En quen pensaches?») axudan á reflexión, mentres que as declaracións expresan sentimentos propios ante unha acción.
Pequenas Reunións Espontáneas (Informais):
Encontros rápidos e de curta duración que se organizan cando xorde un conflito entre poucas persoas, permitindo abordar o problema inmediatamente.
Círculos Restaurativos (Formais/Proactivos):
Utilízanse para construír comunidade, debater temas ou tomar decisións compartidas, fomentando a igualdade de voz entre os participantes.
Reunións Restaurativas (Formais):
Encontros estruturados entre a persoa que cometeu o dano, a que o sufriu e as súas comunidades de apoio para acordar como reparar o dano.
Conferencias Restaurativas (Formais):
Reunións máis amplas e formais para casos graves, involucrando a todas as partes afectadas para buscar solucións conxuntas e, a miúdo, a reparación da relación.
Dentro da convivencia escolar estas usanse na resolución de conflitos entre estudantes, malentendidos, bullying, ou condutas disruptivas na aula para mellorar o ambiente escolar e evitar a violencia.